چەتئەلدىكى زىيالىي ۋە تەتقىقاتچى ئۇيغۇر قېرىنداشلارغا مۇراجىئەت
«خەلقئارا ئۇيغۇر ئاكادېمىكلەر جەمئىيىتى» 2009-يىلى 9- سىنتەبىر كۈنى تۈركىيەنىڭ ئىستانبۇل شەھرىدە تۇركىيە ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى ۋە رەسمىي تىزىمغا ئېلىشى بىلەن قۇرۇلۇپ، بۇ يىل 1-يانىۋار كۈنىدىن باشلاپ رەسمىي ئىش باشلىدى. (تۆۋەندە بۇ جەمىيەتنىڭ ئىسمى قىسقارتىلىپ «ئۇيغۇر ئاكادىمىيىسى» ياكى «ئۇئا» دەپ ئاتىلىدۇ.)
داھى ۋە لېدىرلىق نەزەرىيىسى توغرىسىدا ئومۇمىي چۈشەنچە
ئەركىن سىدىق (2010- يىلى 2-ئاينىڭ 16-كۈنى )
نۇرغۇنلىرىمىزنىڭ كۆڭلىدە ئۆزىمىز جاۋاب ئىزدەۋاتقان، لېكىن تېخىچە جاۋاب تاپالمىغان كۆپلىگەن سوئاللار بار. مېنىڭ كۆڭلۈمدىكى ئاشۇنداق سوئاللاردىن مۇنداق ئىككىسى بار: 1) بىز ئۇيغۇرلار يېقىنقى بىر قانچە ئەسىر ئىچىدە ئۆتكۈزگەن قانداق سەۋەنلىكلەر تۈپەيلىدىن ھازىرقىدەك بىر ھالەت ئىچىگە كىرىپ قالدۇق؟ 2) بىز ئۇيغۇرلار بۇنىڭدىن كېيىن ئۆز ئەھۋالىمىزنى ياخشىلاش ئۈچۈن قانداق قىلىشىمىز كېرەك؟
يىللارغا جاۋاپ
لۇتپۇللا مۇتەللىپ
ۋاقىت ئالدىراڭغۇ ساقلاپ تۇرمايدۇ،
يىللار ۋاقىتنىڭ ئەڭ چوڭ يورغىسى.
ئاققان سۇلار، ئاتقان تاڭلار قايتىلانمايدۇ،
يورغا يىللار ئۆمۈرنىڭ يامان ئوغرىسى.
ئوبامانىڭ ۋەزىپىگە ئولتۇرۇش نۇتۇقى
ۋەتەنداشلىرىم:
بۇگۇن مەن بۇ يەردە ئالدىمىزدىكى ۋەزپىدىن ئەندىشە قىلىۋاتقان، سىلەر بەرگەن ئشەنچتىن مەمنۇن بولۇۋاتقان، ئەجداتلىرىمىز بىغىشلىغان قۇربانلىقلارنى يادلاپ تۇرىۋاتقان ھالەتتە تۇرۇپتىمەن. مەن پىرىزدىنىت بۇشنىڭ دۆلىتىمىز ئۇچۇن قىلغان خىزمىتى شۇنداقلا ۋەزىپە ئۆتكۇزۇپ بىرىش جەريانىدىكى مەردانىلىقى ۋە ھەمكارلاشقىنى ئۇچۇن رەھمەت ئىيتىمەن.
ياۋروپالىقلارنىڭ نەزىرىدىكى ئۇيغۇر جەمئىيىتى
ئاپتورى : دوكتور ئەسەت سۇلايمان 
19 – ئەسىرنىڭ كېيىنكى يېرىمىدىن ئېتىبارەن ، ئوتتۇرا ئاسىيا ئېكىسپېدىتسىيە قىزغىنلىقىنىڭ كۆتۈرۈلىشىگە ئەگىشىپ ، غەربتىكى ھەر قايسى ئەللەردىن تۈرلۈك سالاھىيەتلەر بىلەن كۆپلىگەن چەتئەللىك تەۋەككۈلچىلەر تارىم ئويمانلىقىغا كەلدى . بۇلارنىڭ ئىچىدە روسىيىلىك پرژىۋالىسكى ( 1870-1873- يىللار ، 1876-1878- يىللار ، 1879-1880- يىللار ، 1883-1885- يىللار ) ، شۋېتسىيىلىك سۋېن ھېدىن ( 1090-1891- يىللار ، 1894-1895- يىللار ، 1899-1901- يىللار ، 1906- يىل ، 1913- يىللار )
ئاھ، شۇ چاغلار
ﺟﯧﻠﯩﻞ ﺧﯧﻠﯩﻞ
ﻳﻪﻧﻪ ﻛﻪﻟﺪﯨﻢ.
ﺗﻮﻧﯘﺵ ﻳﻮﻝ، ﺗﻮﻧﯘﺵ ﺋﻮﺭﻣﺎﻥ، ﺗﻮﻧﯘﺵ ھﺎﯞﺍ، ﺗﻮﻧﯘﺵ ﺗﯘﭘﺮﺍﻕ، ﺗﻮﻧﯘﺵ ﻗﯘﺷﻼﺭ…
غەزەپ ۋە زار
ﯪﺑﺪﯗﺧﺎﻟﯩﻖ ﯰﻳﻐﯘﺭﻯ
ﯬﻱ ﭘﻪﻟﻪﻙ ، ﺑﯘ ﺩﻩھﺸﯩﺘﯩﯖﺪﯨﻦ ﺋﯩﻨﺘﯩھﺎ ﺑﯩﺰﺍﺭﯨﻤﻪﻥ،
ﺋﯩﺴﺘﯩﺪﯨﻢ ﻛﯚﭖ، ﺗﺎﭘﻤﯩﺪﯨﻢ ﺑﯘ ﺩﻩﺭﺩﯨﻤﻪ ھﯩﭻ ﺩﺍﺭﯨﻤﻪﻥ.
ئەندىشە
(ﻓﯧﻠﻴﻪﺗﻮﻥ)
ﺋﺎﺑﺪﯗﻗﺎﺩﯨﺮ ﻣﻪﺗﺴﯩﺪﯨﻖ
ﺑﯧﺸﯩﻤﻐﺎ ﮬﻮﻣﺎ ﻗﯘﺷﻰ ﻗﺎﻧﺪﺍﻗﻼﺭﭼﻪ ﻗﻮﻧﯘﭖ ﻗﺎﻟﺪﯨﻜﯩﻦ، ﺑﯘﻧﻰ ﺑﯩﻠﻤﻪﻳﻤﻪﻥ ، ﺋﯩﺸﻘﯩﻠﯩﭗ ﺑﯩﺮ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ “ﺳﺎﻳﻼﻡ” ﺩﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻨﻼ ﻣﻪﻥ ﺑﺎﺷﻠﯩﻖ ﺑﯘﻟﯘﭖ ﻗﺎﻟﺪﯨﻢ، ﺑﯩﺮﺍﻕ ﻛﻪﻳﯩﭙﻠﯩﻜﺘﯩﻦ ﻳﯧﺸﯩﻠﻤﯩﮕﻪﻥ ﻣﻪﺳﺘﺘﻪﻙ ﺳﻪﻝ ﮔﺎﯕﮕﯩﺮﺍﺷﻠﯩﻖ ﮬﯩﺲ ﻗﯩﻠﺪﯨﻢ. ﻛﯩﺸﻠﻪﺭ ﺑﺎﺷﻠﯩﻘﻘﺎ ﺷﯘﻧﭽﯩﯟﺍﻻ ﺋﯧﮭﺘﯩﻴﺎﺟﻠﯩﻘﻤﯩﺪﯗﺭ؟ ﺋﯘﻻﺭ ﻧﯩﻤﯩﺸﻘﺎ ﭘﺎﺕ-ﭘﺎﺕ ﺋﯚﺯﻟﯩﺮﯨﮕﻪ ﺑﺎﺷﻠﯩﻖ ﺳﺎﻳﻼﭖ ﻳﯜﺭﯨﺪﯨﻐﺎﻧﺪﯗ؟ ﻣﻪﻥ ﻛﯚﯕﻠﯜﻣﺪﯨﻜﻰ ﺑﯘ ﺳﯩﺮﻟﯩﻖ ﺗﯜﮔﯜﭼﻨﻰ ﻳﯧﺸﯩﺶ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﻛﯩﺸﻠﻪﺭﺩﯨﻦ ﺳﻮﺭﯨﺪﯨﻢ:
بۆرىلەر ھوۋلىماقتا…
ﯪﭘﺘﯘﺭﻯ:ﯬﺧﻤﻪﺕ ﺋﯩﻤﯩﻦ
ﺋﻮﺭﻣﺎﻥ
ﺋﻮﺭﻣﺎﻥ. ﺋﺎﻳﺪﯨﯔ ﻛﯧﭽﻪ. ﺩﻩﺭﻩﺥ ﻳﻮﭘﯘﺭﻣﺎﻗﻠﯩﺮﻯ ﺋﺎﻧﺪﺍ – ﻣﯘﻧﺪﺍ ﺋﻪﺳﻜﻪﻥﺷﺎﻣﺎﻟﺪﯨﻦ ﺷﯩﺮﯨﻘﺸﯩﭗ ﻗﻮﻳﯩﺪﯗ. ﺋﺎﻱ ﻧﯘﺭﻯ ﺋﺎﻟﺪﯨﻤﺪﯨﻜﻰ ﺑﯩﺮ ﭘﺎﺭﭼﻪ ﭼﯩﻤﻠﯩﻘﻨﻰ ﺳﯘﺱﻳﻮﺭﯗﺗﯘﭖ ﺗﯘﺭﯨﺪﯗ. ﺑﯩﺮ ﻳﻪﺭﻟﻪﺭﺩﻩ ﺋﺎﻻ ﺳﺎﻳﻪ، ﻧﯧﺮﯨﺴﻰ ﺳﯘﺱ ﻗﺎﺭﺍﯕﻐﯘﭼﯩﻠﯩﻖ؛ ﺑﯩﺮﻳﻪﺭﻟﻪﺭﺩﻩ ﻗﺎﺭﺍ ﺳﺎﻳﻪ، ﻧﯧﺮﯨﺴﻰ ﻗﺎﭘﻘﺎﺭﺍﯕﻐﯘﭼﯩﻠﯩﻖ.
توخۇلا دېگەن يۇرت نامىنىڭ كېلىپ چىقىشى
19-ئەسىرنىڭ كىيىنكى يېرىمى ۋە 20-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا سىۋىن ھېدىن ( 1865-1951 ) ، سىتەيىن ( 1862-1930 ) ۋە پائول پىللىئوت ( 1945-1978 ) قاتارلىقلار ئىلگىرى ۋە ئاخىر تارىم ۋە جۇڭغار ۋادىلىرىدا كۆپ قېتىم ئارخىئولوگىيىلىك قىدىرىپ تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىپ ، زور مۇۋەپپىقىيەتلەرگە ئېرىشىش بىلەن بىر ۋاقىتتا ، ئۆز دۆلەتلىرىگە قايىتقاندىن كىيىن قەدىمكى دەۋرلەردە بۇ رايوندا ياشىغان خەلقلەرنىڭ تارىخى ، مەدەنىيىتى ، جۇغراپىيىسى ، ئېتىقاد قىلغان دىنلىرى ، شۇنداقلا قوللانغان تىللىرىغا بېغىشلانغان يۇقىرى سەۋىيىلىك ، ھۈرمەتكە سازاۋەر ، كۆپلىگەن ئەسەرلەرنى يېزىپ چىقىپ ، ئىلىم ساھەسىدە زور شۆھرەت قازاندى .
ئىسلام دۇنياسىدا تۇنجى مەكتەب-كاشىغەرىيەدە بارلىققا كەلگەن ساچىيە مەدرىسى
نوپۇزلۇق ئىلىم مۇتەخەسسىسى، مىسىرلىق ئالىم ئەھمەد ئەمىن يازغان ئەرەب ئىسلام مەدەنىيىتى تارىخى ناملىق ئەسەرنىڭ 3-توم 48-، 49-بەتلىرىدە (خەنزۇچە نەشرى بولسا كېرەك__ تەرجىمان بارلاستىن) :” ئىسلام دىنى بارلىققا كەلگەن دەسلەپكى مەزگىللەردە تېخى مەكتەب(مەدرىس) يوق ئىدى.







